Je slager om de hoek krijgt een boete omdat er geen pictogram hangt bij de koelcel. De kledingzaak twee straten verder krijgt een aanmerking tijdens de sociale inspectie omdat de vluchtwegen in de stockruimte niet gemarkeerd zijn. En de drogisterij? Die heeft braaf de GHS-symbolen op de producten staan, maar vergat ze ook bij de opslagruimte aan te brengen. Drie sectoren, drie inspecties, drie vermijdbare problemen. Welke veiligheidspictogrammen zijn verplicht in jouw winkeltype? Dat hangt sterker af van je sector dan de meeste winkeliers verwachten.
Wat de wet zegt: ARAB, CODEX en sectorspecifieke KB’s
In België vertrekt de pictogramplicht vanuit de welzijnswet van 1996 en het ARAB (Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming). Sinds de invoering van de CODEX over het welzijn op het werk is dit verder uitgewerkt in concrete technische voorschriften. De basisregel is helder: elke veiligheidsregel die niet door tekst alleen duidelijk kan worden gemaakt, moet worden aangevuld met een genormeerd pictogram. Welke pictogrammen dat zijn, hangt af van de risico’s die aanwezig zijn in jouw winkeltype. Voor voedingswinkels spelen ook het FAVV en HACCP-verplichtingen een rol. Voor drogisterijen zijn de GHS-symbolen (Globally Harmonised System) verplicht conform de CLP-verordening. Voor alle winkels gelden de ISO 7010-normen als referentie voor vorm en kleur.
Checklist 1: Voedingswinkel (supermarkt, slagerij, bakkerij)
In een voedingswinkel zijn de risico’s divers: van microbiologische gevaren tot zware heflasten en koeltechnische installaties. De pictogramverplichtingen zijn hier dan ook het uitgebreidst.
- Verplicht: Nooduitgang en vluchtweg (ISO 7010 E001/E002), brandblusser (F001), EHBO (E003), handhygienebord bij elke werkruimte voor voedselcontact, gevaarswaarschuwing bij de koelcel (of vriescel) voor insluiting of bevriezing, pictogram allergeneninformatiepunt als je werknemers vragen over allergenen beantwoorden via een vast punt, verbod op eten en drinken in productiezones.
- Aanbevolen: Glibberige vloer (W011) bij nat-werkzones zoals de visafdeling of slagerij, maximale heflasten (M016) bij palletopslagzones, verbod op mobiele telefoons in HACCP-zones.
- Niet vereist (en dus onterecht aangebracht): GHS-gevaarssymbolen in de verkoopruimte zelf, of specifieke chemische opslagpictogrammen als je geen professionele reinigingsproducten in bulk opslaat.
Checklist 2: Kledingzaak (inclusief grote modeketens)
Een kledingwinkel lijkt op het eerste gezicht risicoarm, maar stockruimtes met hoge rekken, paskamers en drukke verkoopvloeren tijdens solden creëren specifieke gevaren die met juiste uitrusting kunnen worden voorkomen. Wij van Detailhandel.be zien bij audits van kledingzaken het vaakst problemen in de stockruimte, niet op de verkoopvloer.
- Verplicht: Nooduitgang en vluchtweg (ook in de stockruimte afzonderlijk), brandblusser, verboden toegang voor onbevoegden bij de stockruimte, maximale bezetting paskamercabines als je een centrale paskamergang hebt met meerdere cabines, verbod op roken in het volledige pand.
- Aanbevolen: Waarschuwing statische elektriciteit in stockruimtes met synthetische kledingmassa’s, pictogram bewakingscamera (verplicht als je camera’s plaatst, maar het pictogram zelf is dan ook verplicht via de privacywetgeving), pictogram voor maximale heflasten bij hoge rekken.
- Niet vereist: HACCP-gerelateerde pictogrammen, GHS-symbolen in de verkoopruimte, allergeneninformatiepunten.
Checklist 3: Drogisterij en para-apotheek
Dit is het meest complexe geval. Een drogisterij verkoopt producten met gevaarlijke stoffen (biociden, zuren, oplosmiddelen) en heeft een opslagruimte die qua veiligheid bijna op een klein chemisch depot lijkt. De CLP-verordening maakt GHS-symbolen op de productverpakking verplicht, maar de werkgever moet die risico’s ook in de stockruimte vertalen naar werkplekaanduidingen.
- Verplicht: Nooduitgang en vluchtweg, brandblusser, verbod op open vuur en roken in de stockruimte, GHS-waarschuwingspictogrammen aan de opslagzone voor gevaarlijke stoffen (bijtend, ontvlambaar, giftig, afhankelijk van wat je opslaat), EHBO (E003), oogdouche of spoelpunt als je er een hebt (E009), gebodspictogram persoonlijke beschermingsmiddelen (handschoenen, oogbescherming) voor personeel dat met concentraten werkt.
- Aanbevolen: Ventilatieverplichting in de stockruimte als vluchtige stoffen worden opgeslagen, verbod op eten en drinken in de opslagruimte.
- Niet vereist: HACCP-hygiënepictogrammen (tenzij je ook voedingssupplementen in losse vorm verkoopt), pictogrammen voor koelcel tenzij er een gekoelde opslagruimte voor gevaarlijke stoffen aanwezig is.
Vergelijkingstabel: tien veelvoorkomende pictogrammen per winkeltype
| Pictogram | Voedingswinkel | Kledingzaak | Drogisterij |
|---|---|---|---|
| Nooduitgang (E001/E002) | Verplicht | Verplicht | Verplicht |
| Brandblusser (F001) | Verplicht | Verplicht | Verplicht |
| EHBO (E003) | Verplicht | Aanbevolen | Verplicht |
| Handhygiene | Verplicht | N.v.t. | N.v.t. |
| GHS gevaarlijke stoffen | N.v.t. | N.v.t. | Verplicht (stockruimte) |
| Verbod open vuur | Aanbevolen | Aanbevolen | Verplicht |
| Glibberige vloer (W011) | Aanbevolen | N.v.t. | Aanbevolen |
| Verboden toegang stockruimte | Aanbevolen | Verplicht | Verplicht |
| Bewakingscamera | Verplicht (indien aanwezig) | Verplicht (indien aanwezig) | Verplicht (indien aanwezig) |
| Maximale heflasten (M016) | Aanbevolen | Aanbevolen | Aanbevolen |
Waar en hoe ophangen: afmetingen en plaatsing
Pictogrammen moeten zichtbaar zijn op het moment en de plek dat ze nodig zijn. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar de ISO 7010-norm geeft ook maatregelen mee. De minimale afmeting van een pictogram hangt af van de waarnemingsafstand. Vuistregel: een pictogram van 10 bij 10 centimeter is leesbaar tot op circa 8 meter afstand. Grotere stockruimtes of lange gangen vragen dus grotere formaten of meerdere aanduidingen.
Hang pictogrammen op ooghoogte, tussen 140 en 160 centimeter, tenzij het een vluchtwegsignalering betreft. Vluchtwegen hang je hoog of laag, afhankelijk van de rookontwikkeling in geval van brand. In een verkoopruimte met lage rekken is dat hoog, in een smalle opslaggang met vullingsrisico kan laag juist beter zijn. Pictogrammen in toiletruimten en kleedkamers gelden apart voor die ruimte en hoeven niet zichtbaar te zijn vanuit de winkel zelf.
Zelfaudit in vier stappen vóór een inspectie
Een sociale inspectie of een controle door het FAVV kondigt zich zelden op voorhand aan. Doe daarom minstens één keer per jaar een eigen ronde.
Stap 1: Maak een ruimtekaart. Teken of print een eenvoudige plattegrond van je winkel met alle ruimtes: verkoopvloer, stockruimte, koelruimtes, sanitair, kleedkamer personeel. Elk van die ruimtes heeft een eigen risiconiveau en dus andere pictogramverplichtingen.
Stap 2: Gebruik de checklist van jouw winkeltype. Ga door de lijsten hierboven en kruis per ruimte aan welk pictogram verplicht is. Noteer ook wat je nu al hebt hangen.
Stap 3: Controleer de staat en zichtbaarheid van bestaande pictogrammen. Vervaagd, beschadigd, kleefsporen of deels bedekt door een rek: dat telt juridisch als ontbrekend. Vervang of verplaats wat nodig is.
Stap 4: Leg de auditresultaten schriftelijk vast. Een simpele foto per ruimte met datum is genoeg. Als er bij een inspectie een vraag rijst, kun je aantonen dat je proactief hebt gehandeld.
Drie veelgemaakte fouten per sector
In een voedingswinkel vergeten veel uitbaters het pictogram bij de koelcelinstallatie zelf. Het product heeft koudewaarschuwingen, maar de mechanische koelruimte waar een medewerker kan ingesloten raken, heeft geen enkel teken. Dat is een overtreding met potentieel zware gevolgen.
Kledingzaken hangen soms pictogrammen voor gevaarlijke stoffen op in de stockruimte, omdat daar reinigingsproducten liggen. Dat lijkt voorzichtig, maar als die producten niet in de drempelcategorie vallen voor gevaarlijke stoffen, is een onjuist GHS-symbool ook een overtreding. Pictogrammen die de situatie verkeerd voorstellen, zijn niet toegestaan.
Bij drogisterijen is de meest voorkomende fout dat de GHS-symbolen op de productverpakkingen als voldoende worden beschouwd voor de stockruimte. Dat is niet zo. De werkplek zelf moet afzonderlijk worden aangeduid, los van de productetiketten.
Officiële bronnen en contactpunten
De FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD WASO) publiceert de actuele CODEX-teksten online. De sectororganisatie Comeos (voor grote retail) en Fedis bieden sectorspecifieke checklists aan voor leden. Voor voedingswinkels is het FAVV het eerste aanspreekpunt voor vragen over HACCP-gerelateerde pictogrammen. De Externe Dienst voor Preventie en Bescherming (EDPB of IDPBW) waarmee je samenwerkt als werkgever, is verplicht om je hierin te begeleiden. Twijfel je over jouw specifieke situatie, dan is dat de eerste stap: bel je preventieadviseur.
De verplichte pictogrammen voor jouw winkeltype zijn geen administratieve bijzaak. Ze zijn de vertaling van concrete risico’s op jouw werkvloer, en de wet verwacht dat jij als werkgever die risico’s kent en communiceert. Een voedingswinkel, een kledingzaak en een drogisterij hebben elk een ander risicoprofiel, en de lijsten in dit artikel maken dat verschil zichtbaar. Gebruik de checklists als vertrekpunt voor je eigen audit, voeg de plattegrond van je winkel toe en leg alles schriftelijk vast. Dat kost je een halve dag. Wij van Detailhandel.be raden aan om die audit minstens één keer per jaar te herhalen, en na elke verbouwing of herinrichting direct opnieuw.
